Cümle ( Tümce ) Türleri

Ana Sayfa » YGS TÜRKÇE » Cümle ( Tümce ) Türleri
Sitemize 21 Temmuz 2014 tarihinde eklenmiş ve 788 views kişi tarafından ziyaret edilmiş.

A – YAPISINA GÖRE CÜMLELER

Üçe gruba ayrılır.

           

            1 – BASİT CÜMLELER:

            Tek yargı bildiren cümlelerdir. İçinde yüklemin dışında yargı bildiren bir sözcük ( fiilimsi, koşullu eylem ) bulunmaz.

            Son eserinde insanı çok güzel tahlil etmiş.

                                                                    Y ( Basit cümle )

           

Bunları önceden de biliyordum.

                                                      Yüklem

                                            Basit cümle

            Sizler yarınlarımızın teminatısınız.

                                  Yüklem

                                     Basit cümle

 

 

            2 – BİLEŞİK CÜMLELER:

            birden fazla yargı taşıyan, yan cümle ve temel cümleden oluşan cümlelere bileşik cümle denir. Yani cümlede yüklemin dışında yargı bildiren ikinci, üçüncü… bir sözcük bulunur.

            Bileşik cümlelerde yüklem temel cümleyi oluşturur. Öğelerdeki fiiller veya fiilimsiler yan cümleyi oluşturur. Dolayısıyla yüklem dışında fiilimsinin bulunduğu her öğe yan cümledir.

 

            Not: Bileşik cümlede birden çok yan cümle bulunabilir.

 

            Bileşik cümleler şu şekilde gruplandırılır:

            a – Girişik Bileşik Cümle: Yan cümle fiilimsilerle oluşmuşsa girişik bileşik cümle adını alır.

            Bunları ona anlatırken / çok sıkıldım.

              Yan cümle  ZT ( zarf fiil )         temel cümle

            Bu şehrin insanları / çok çalışanı / sever.

                                             YC b.li nes. 

                                                      Sıfat fiil

            Ders çalışmak / beni sıkıyor.

              YC   özne

            Size öğretilenleri / eve gittiğinizde / tekrarlayın.

               YC   b.li nes                   YC ZT

 

            Uyarı: Bazen yüklem grubunda birden fazla yargı olabilir. Bu tür cümleler bileşik cümledir.

            Sözümü dinleyen bir öğrencisin.   

                         Yüklem bileşik cümle

            b – Şartlı Bileşik Cümle:  Koşul kipiyle çekimlenip koşul bildiren fiillerde zarf tümleci olarak yan cümle oluşturur. Yani koşul kipi ile ekeylemin biçimiyle çekimlenen sözcüklerin cümlede ikinci bir yargı vermesiyle oluşan cümlelerdir.

            Bu tür cümlelerde koşullu sözcük ve bu sözcüğe bağlı sözcüklerin oluşturduğu gruba yan cümlecik denir.

            Beni dinlersen / çok kazanırsın.

                    YC  ZT                      yüklem

            Kitabın yoksa / ben vereyim.

                  YC  ZT                       yüklem

            Görevlerini aksatmazsan / unvanın yükselir.

                  YC      ZT

           

            Uyarı: Dilek, istek anlamı taşıyan cümlelerle şartlı bileşik cümleleri karıştırmamak gerekir.

            Günlerdir yağan yağmur artık dinse…

 

            c – İç içe Bileşik Cümle: Bir cümlenin içine alıntı yapılan başka bir cümlenin gelmesiyle oluşur. Bu tip cümlelerde içeriye alınan cümle temel cümlenin belirtisiz nesnesi olur.

           

            Sana, çöpleri dışarı at, dedim.

                         Belirtisiz nesne

 

            d – “Ki”  Bağlacıyla  Oluşan Bileşik Cümle: “ki” bağlacı ile oluşan bileşik cümlelerde “ki”den önceki cümle temel cümledir, sonraki kısım yan cümledir.

           

            Diyoruz ki insan zor anda daha iyi çalışır.

              TC                               YC  nesne

            İnsanın zor anda daha iyi çalıştığını diyoruz.

                           YC    nesne                                    yüklem

                                                                                    TC

            Eve erken gel ki yemek yiyebilesin.

                         TC                            YC

           

 

e – “Mi” Soru Edatıyla Oluşan Bileşik Cümle:

           

            Bu sözleri söyledi mi çok kırılırım.

                        YC                                TC

            Erken yattın mı erken kalkarsın.

                   YC                            TC

 

           

3 – SIRALI VE BAĞLI CÜMLELER:

            Birden çok yüklemin ve bunlara bağlı öğelerin oluşturduğu cümlelerdir.

            Sıralı cümleleri oluşturan yüklemler ortak öğe taşıyorsa Bağlı Sıralı Cümle adını alır. Ortak öğesi bulunmuyor ve farklı yargılar bildiriyorsa Bağımsız  Sıralı Cümle adını alır.

            Sıralı cümleler birbirine bağlaçlarla bağlanmışsa Bağlı Sıralı Cümle, noktalama işaretleriyle birbirine bağlanmışsa Bağsız Sıralı Cümle adını alır.

 

            Erkenden kalk, elbiselerini ütüle. ( sıralı bağsız cümle )

 

            Ahmet önce teybi açtı, sonra koltuğa oturdu.

            Özne ortak

            Bağımlı sıralı cümle, bağsız sıralı cümle

           

Her gün buraya geliyor, hastayı ziyaret ediyordu.

            ZT ortak

            Bağımlı sıralı cümle

           

O dağla geçiyordu, biz ders çalışıyorduk.

 bağımsız sıralı cümle

            Çocuklar bu şarkıyı dinleyecek ve oldukça sevecekler.

Bağımlı bağlı sıralı cümle

 

Ben seni dün tanıdım: ama çok sevdim.

Bağımlı bağlı sıralı cümle

Ahmet Ağa ata binmeyi sever, köylüler kahvehanede oyun oynamayı sever.

Bağımsız bağsız sıralı cümle.

 

Hepimiz merakla sınav gününü bekliyoruz: fakat sen hiçbir şeyi umursamıyorsun.

Bağımsız bağlı sıralı cümle.

 

 

B – YÜKLEMİNE GÖRE CÜMLELER

Yüklemine göre cümleler isim cümlesi ve fiil cümlesi olmak üzere ikiye ayrılır.

 

1 – İSİM CÜMLESİ:

İsim, sıfat, zamir, edat, fiilimsi görevli sözcüklerin ekeylem alarak yüklem olması  sonucu oluşan cümlelerdir.

Güvendiğimiz tek kişi oydu.

                                   Y isim cümlesi

Yıllardır bize yardım eden adam kimin neyi?

                                                             İsim cümlesi

Sensin karanlıkları çalan.

İsim cümlesi

zamir

Tek arzusu aktris olmaktı.

                             İsim fiil ekeylem

                              İsim cümlesi    

 

 

2 – FİİL CÜMLESİ:

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir.

Bunları ona da söyle.

                          Fiil cümlesi

Adını tahtaya yazdı.

                       Fiil cümlesi

 

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemine göre ötekilerden farklıdır.

A – İhtiyacımız olan son şey belki de savaştı. ( isim cüm. )

B – Tabi ki barıştı bir süre sonra onla. ( fiil cüm. )

C – Bıkmadan güreşti beş kişiyle. ( fiil cüm. )

D – Bu espriler eskidi artık. ( fiil Cüm. )

E – Evin dışını özenle sıvadı. ( fiil Cüm )

                              Cevap: A 

 

C – ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

 

1 – Düz ( kurallı ) cümle:

Yüklemi sonda bulunan cümledir.

 

Bir anda bütün parasını kaybetti.

                                       Y   ( düz cümle )

Her zamanki gibi yine neşeliydi.

                                           Y ( düz cümle )

 

2 – Devrik ( Kuralsız ) cümle:

Yüklemi sonda bulunmayan cümledir.

 

Budur senin istediğin çanta.

Y ( devrik cümle )

Seni çok sevmişti herkes.

                 Y ( devrik cümle )

 

3 – Eksiltili Cümle:

Yüklemi bulunmayan cümlelerdir. Yani tamamlanmamış cümlelerdir. Başka bir deyişle yargıyı okuyucunun tamamladığı cümlelerdir.

Ekfiil geniş zaman çekiminde 3. kişilerde – dir eki düşerse bu cümle eksiltili cümle sayılabilir.

Saatler sonra önümüze getirilen bu dosya…

Kapıyım açtım dışarıda bir hanım…

Bu adamlar senden ne istiyor?

Para…

Hastalar bu sıra çok sakin…  ( dir )

                                                      – dir ekfiil olduğu için

                                                      eksiltili cümle diyebilir,iz.

4 – Ayraç Cümlesi ( Parantez Cümlesi ):

İçerisinde ara söz bulunan cümlelerdir.

 

Arasöz: Cümlede herhangi bir öğeyi açıklamak veya öğelerden bağımsız bilgi aktarmak amacıyla iki virgül ya da iki kısa çizgi arasında aktarılan ifadelerdir.

Seni bir çok kere, en az on beş defa, burada gördüm.

Baban,  mahallenin korktuğu insan, seni nasıl sevebilir.

Ben bu şarkıyı – dinlediğimde beni hayran bırakan melodiyi – kimseye dinletmemiştim.

Sınavlara – emin ol – çok çalıştım.

 

 

D – ANLAMINA GÖRE CÜMLELER

 

1 – Olumlu Cümle:

Bildirilen yargının gerçekleştirilmesi, geçerli olması anlamını veren cümlelerdir.

Bütün gerçeği bu akşam anladım.

                                              Olumlu fiil cümlesi

Bu çiçekler çok güzel.

                         Olumlu isim cümlesi

 

Biçimce ve anlamca olumlu cümleler:

Ben bu olayları yıllar önce yaşadım.

                                                Biçimce olumlu

                                               Anlamca olumlu

O gün herkes oldukça sakindi.

                                          Biçimce olumlu

                                          Anlamca olumlu   

Bir hastalık sonucu bu evde öldü.

                                                 Biçimce olumlu

                                                 Anlamca olumlu

Biçimce olumlu alnaca olumsuz cümleler:

Ben sizinle gelmeyecek değilim.  ( geleceğim )

                       Biçimce olumsuz

                        Anlamca olumlu

Şu anda çevrede hainler yok değil. ( var )

Ben bu konularda bilinçsiz değilim.

                                        Bilinçliyim

 

Uyarı: Çift olumsuzluk eki veya sözcüğü ile oluşan cümleler biçimce olumsuz ancak anlamca olumludur.

“değil”  edatıyla olumsuzlaştırılan fiil cümleleri isim cümlesi haline dönüşür.

         

             2 – Olumlu Cümle:

Yargının geçerli olmaması anlamı veren cümlelerdir.

Fiil cümlelerinin olumsuzu fiile getirilen – me / – ma olumsuzluk eki ile yapılır. İsim cümlelerinin olumsuzu ise “değil” ya da “yok” sözcüğüyle ve – sız /  – siz ekleriyle yapılır.

Spiker bu akşam beğenilmedi.

                                  Olumsuz fiil cümlesi

 

Yaptığın resimler güzel değildi.

                                 Olumsuz isim cümlesi

Bugün bizimkiler evde yoktur

                                       Olumsuz isim cümlesi

Bu öğrenciler başarısız.

                               Olumsuz isim cümlesi

 

Biçimce ve anlamca olumsuz cümleler:

Tek olumsuzluk eki veya sözcüğü biçimce ve anlamca olumsuz yapar.

Artık bu işlere bulaşacak değilim.

Bu konuda size günah yokmuş.

Yıllardır başarısını kimseye yansıtmıyor.

 

Biçimce olumlu anlamca olumsuz cümleler:

Sizinle işlerimi ne paylaşım ne de tartışırım.

                                   Paylaşmam             tartışmam

Bu geç vakitte köye mi gidilir? ( gidilmez )

Bende para ne arar. (aramaz )

 

Uyarı: Ne…ne bağlacınıun kullanıldığı cümleler biçimce olumlu anlamca olumsuz cümlelerdir.

Ne kızı veriyor ne dünürü küstürüyor.

                       Biçimce olumlu

                      Anlamca olumsuz

 

3 – Soru Cümlesi:

Herhangi bir durumu öğrenmek veya belirsizliği gidermek amacıyla oluşturulan cümlelerdir.

Soru cümleleri farklı öğeleri farklı soru sözcüğü türüyle oluşturulabilir.

Anlattıklarımı doğru anladın mı?

Şairler insanı nasıl bu kadar iyi tanıyorlar?

Hangi memleketi bu kadar sevebilir insan?

Şimdi nerededir gönlümün sultanı?

 

Sözde soru cümlesi: Amacı soru yöneltmek olmayan belirli anlamları vurgulamak amacıyla oluşturulan cümlelerdir. Bu cümlelerde soru anlamı bulunmamasına rağmen  soru işareti konulur.

Bu soru cümlelerinin cevabı kendi içerisindedir.

Bu güzelim şarkı dinlenmez mi hiç?

                              Dinlenir.

                            Şekilce olumsuz anlamca olumlu

                             Sözde soru cümlesi

O kadar parayı nasıl kaybedebilirsin? ( inanmama, şaşma )

Bu ders de çekilir mi?

                       çekilmez

Ben mi bütün olanların suçlusuyum? ( reddetme )

Sen para kazanamıyorsan bana ne?

 

4 – Ünlem Cümlesi:

Aşırı duyguları yansıtan cümlelerdir.ünlem işareti ünlem bildiren sözcükten sonra veya cümlenin sonunda kullanılabilir.

Aman! Aman! Sen bu işe karışma.

Hey bana baksana!

Ah! Nerede o güzel günler.

5 – Nesnel Yargı Taşıyan ( Objektif ) Cümleler:

Doğruluğu  tartışılmayan ve kişisel duyguların yansıtılmadığı cümlelerdir.

Şair son şiirinde sıfatlardan yararlanmış.

Sanat hayatına köyden kente göçüp okula başladığı yıl adım attı.

 

6 – Öznel Yargı Bildiren ( subjektif ) Cümleler:

Kişisel yorumlar  içeren cümlelerdir.

Bir süre sonra yüzündeki sararmışlık rahatlığının sonucu birden kayboldu.

Anlatımdaki bu sürükleyicilik bizi istemeden de olsa geçmiş günlerimize taşıyor.

Her sanatçı gibi o da sözcüklerini okuyucuyu avutmak için özene bezene seçmiş.

 

7 – Doğrudan Anlatımlı Yargılar:

Aktarma bir sözü orijinal haliyle cümle içinde aktarmayla oluşur.

Tiyatro sanatçısı, dünya hep benim ayağımın altındadır, diye düşünür

Senin iyiliğini benden çok kimse düşünmez, dedi.

 

8 – Dolaylı Anlatımlı Cümleler:

Aktarma sözün biçiminin değiştirilmesi ve kendi ifadesi ile değil de aktaran kişinin ifadesiyle yansıtılır.

Benim bu sınavı asla kazanamayacağımı iddia ediyordun.

Herkesin fırsat eşitliğine sahip olacağını vaat etmişti.

 

9 – Koşul  Cümlesi:

Yan yargısı dilek – koşul kipiyle ( – se – sa ) çekimlenmiş cümlelere denir.

Ödevini yaparsan sana şeker alırım.

İstanbul’a gittikçe onu görüyorum.

                      Şart – koşul

 

10 – Emir Cümlesi:

Yüklemi emir kipiyle çekimlenmiş cümlelere emir cümlesi denir.

Hemen dışarı çık.

O romanı buraya koy.

11 – Dilek Cümlesi:

– se – sa kipiyle çekimlenip dilek anlamı bildiren cümlelerdir.

Yaz bir gelse..

 

 

12 – Gereklilik Cümlesi:

Yüklemi gereklilik kipiyle ( – meli, – malı ) çekimlenmiş cümlelerdir.

Benimle birlikte gelmelisin.

 

13 – Sebep – Sonuç cümlesi:

Sebep sonuç bildiren cümlelerdir.

Araba bulamadığı için evine gitti.

 

Paylaş
Sitemizdeki Benzer İçerikler

Yorumlar

Bu Yazıya Toplam 0 Yorum Yapılmış

İsminiz

E-Posta Adresiniz

Şehir

İlgili Terimler :
Önceki yazıyı okuyun:
Cümle ( Tümce ) Bilgisi

CÜMLE  ( TÜMCE )   Cümle; sözcüklerin, sözcük gruplarının bir araya gelmesiyle oluşan düşünceyi, duyguyu belli kurallar çerçevesinde aktaran dil birliğine...

Kapat