Sözcükte Yapı ve Ekler

YGS TÜRKÇE

Türkçe sondan eklemeli bir dildir. Sözcüklere getirilen eklerle ya yeni sözcükler türetilir ya da sözcükler çekime sokulur.

 

KÖK: Sözcüklerin bölünmeyen  anlamlı en küçük parçasıdır. Diğer bir deyişle sözcüklerin sonundaki yapım ve çekim eklerinin atılması sonunda kalan kısmıdır.

Kökler isim ve fiil kökleri olmak üzere ikiye ayrılır.

 

İsim kökü: Kökü isim veya isim soylu kelimelerden oluşan sözcükler isim köküdür. Kökün sonuna “- mek, – mak” mastar ekini getiremiyorsak bu, isim köküdür.

 

Fiil kökü: Kökü fiilden oluşan sözcükler fiil köklüdür. Kökün sonuna      “-mek , – mak “ mastar ekini getirebiliyorsak bu, fiil köküdür.

 

İsim kök                      fiil kök

Ad   kedi                      gel –

Sıfat  iyi                       sor –

Zarf  az                        koş –

Zamir  ben                   kaç –

Edat  için                     ye –

Bağlaç ve                    giy –

Ünlem  ha!                  Sev –

 

Ev                  göz            oku –          yat –

İsim kök            isim kök         fiil kök            fiil kök

 

Sesteş sözcükler ( sesteş kökler ) : Aynı seslerden oluşan farklı anlamları karşılayan isim ve fiil kökü olarak kullanılan sözcüklere sesteş sözcükler denir.

 

Yaz ( mevsim ),  yaz  ( yazma eylemi )

İsim kökü            fiil kökü

At ( hayvan ),   at ( fırlatma  eylemi )

İsim kökü       fiil kökü

Saz ( kamış ) , saz ( çalgı aleti )

İsim kökü          isim kökü

 

Kökteş sözcükler ( ortak kök ): Bazı kökler aynı anlamla hem isim hem de fiil özelliği gösterirler. Bu köklere ortak kök ( kökteş sözcükler ) denir.

Üstündeki elbise eskiymiş.

                                İsim kök

Evdeki her şey eskimiş.

                             Fiil kök

 

Duvarı boyadı.

               Fiil

Bu boyanın rengi güzel değil.

       İsim

Ekşi       ekşi –

Sıva      sıva –

Boya     boya –

Acı       acı –

 

Uyarı: “sözcüğün kökü, sözcüğün kökünün çeşidi, sözcüğün kökünü türü” sorulursa kökün isim mi, fiil mi olduğuna bakılır.

 

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne görevindeki sözcük kökünün türü bakımından ötekilerden farklıdır.

A – Bilginler bu konuda artık konuşmuyor.

B – Geçen yıl gürültüler daha azdı.

C – Sorgulama bir süre daha devam edecek.

D – Kandırılanlar bunun hesabını sizden sorarlar.

E – Açılanlar  henüz sonucu belirleyemez.

                                       Cevap: B

GÖVDE: Sözcüklerin köklerine gelen ilk yapım ekiyle oluşan kısma gövde denir.

Kök + yapım eki + yapım eki

     Gövde      

    Türemiş

Sözcüklerimiz insanlığımızı çevremize yansıtır.

Söz – cük – lerimiz

Kök       ye

  Gövde

 Bizimkiler konuşmaya  başladılar.

Konu – ş – ma – ya

  Kök      ye    ye

Siz beni kız – dır – dınız.

               Kök     ye

 

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde – lık eki ötekilerden farklı bir özellikte türetme yapılmıştır.

A – İki dörtlükten oluşan bir şiir okudu.

B – Şu üç günlük dünyada ne arıyorsun.

C – Sporcumuz gençlik yıllarında daha iyiydi.

D – yazlık kıyafetleri dolaba kaldırmış.

E – Bilgiçlik taslaması hepimizi kızdırdı.

                       Cevap : E ( gövdeye yapım eki gelmiştir )

 

EK: Sözcüklerin yapısını veya anlamını değiştiren ya da sözcüklerin cümledeki görevlerini belirleyen anlamsız ses parçalarıdır.

 

Türkçe’de genel olarak iki tip ek vardır:

A – Çekim ekleri

B – Yapım ekleri

 

 

 A – Çekim Ekleri:

Eklendiği sözcüğün anlamını, yapısını, türünü değiştirmeyen, sözcüğün cümle içerisinde kullanmamıza yarayan eklerdir.

Türkçe’de isim ve fiil çekim ekleri olmak üzere iki grup çekim eki vardır.

1 – İsim Çekim Ekleri

      a – İyelik ekleri

      b – Durum ekleri

      c – Çoğul eki

      d – Tamlama ekleri

2 – Fiil Çekim Ekleri

     a – Kip eki

     b – Şahıs eki

     c – Olumsuzluk eki

 

 

B – Yapım Ekleri:

Eklendiği sözcüğün anlamını, yapısını, türünü köke bağlı olarak değiştiren eklerdir.

 

Not: Yapım ekleri hiçbir zaman sözcüğün kök anlamını ortadan kaldırmaz.

1 – İsimden isim yapım eki

     Türk – çe ,     araba – cı,     göz – lük   

         İk        iiye          ik         iiye         ik      iiye

 

2 – İsimden fiil yapım eki

     Sert – leş – , hız – lan – , boş – a –

        İk        ifye       ik       ifye        ik      ifye

 

3 – Fiilden fiil yapım eki

     Öv – ün – , sar – ıl -,   gör – üş –

      Fk     ffye       fk    ffye        fk    ffye

4 – Fiilden isim yapım eki

     soy – aç,      kay – ak,      sil – gi,    sev – gi

      fk        fiye         fk        fiye       fk      fiye      fk     fiye

 

Eklerle ilgili genel uyarılar:

Uyarı 1: Sözcükler birden çok yapım eki veya çekim eki alabilirler.

Uyarı 2: Sözcüklere önce yapım eki sonra çekim eki gelir. Ancak bu kuralın dışında olan da vardır.

Göz – lük – çü – ler – i – miz – de – ki

  İk        ye     ye       çe    çe     çe       çe     ye

 

Uyarı – 3: Bazı ekler hem yapım eki hem de çekim eki özelliği ile kullanılabilmektedir. Bu eklere iki görevli ek veya sesteş ek denilebilir.

Yazım kurallarını benim yazımda görebilirsin.

      Ye                                          çe

Kışın senin evin soğuk olur.

    Ye           çe   çe

Ölmüş eşekten hayır beklemiş.

     Ye                                          çe

Uyarı – 4: Yapım ve çekim eklerinin sözcüklere getirilmesi sırasında ses değişmesi, ses düşmesi veya türetilmesi olabilir.

Bircik  bir – i – cik

Darcık    dar – a – cık

Çok + al   çoğal

Çev – i – re çevre

 

 

YAPISI BAKIMINDAN SÖZCÜKLER:

Sözcükler yapıca üçe ayrılır, Basit, Türemiş, Bileşik.

 

BASİT SÖZCÜKLER:

Kök halinde bulunan başka bir değişle içinde yapım eki bulunmayan sözcüklerdir.

 

Not: Çekim eki sözcüğün yapısını değiştirmez.

İnsanlarımız evlerinde rahatça oturuyor.

İnsan – lar – ımız           ev – ler – in – de

  İk           çe       çe                ik      çe      çe     çe

 

TÜREMİŞ SÖZCÜKLER:

En az bir yapım eki alarak yapısında değişiklik meydana gelen  sözcüklerdir.

 

Not: Türeme esnasında sözcükler köke bağlı olarak alam, tür ve görev değişikliklerine uğrayabilir.

Sorguluyor yalnızlımızı dilenciler.

Sor – gu – la – yor         dile – n – ci – ler

 Fk       ye     ye      çe            fk       ye     ye     çe

Saygınızı çevrenizdekilere sözcüklerle anlatmayın.

Say – gı – n – ızı             söz – cük – ler – le

 Fk      ye     ye     çe                 ik        ye       çe     çe

  

 

BİLEŞİK SÖZCÜKLER:

En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcüklerdir.

Bileşik sözcükler genel olarak ikiye ayrılır:

1 – Bileşik isimler     

2 – Bileşik fiiller

 

1 – Bileşik İsimler:

Bileşik isimlerin tamamı bitişik yazılır. Bitişmelerindeki temel sebepler tür değişmesi, anlam değişmesi ve ses değişmesidir.

Bileşik isimler ad tamlamalarında, sıfat tamlamalarında, cümlelerde iki fiilden oluşabilir.

Belirtisiz isim tamlaması: Hanımeli, buzdolabı, geceyarısı…

Sıfat tamlaması: Sivrisinek, Karadeniz, Akhisar …

Cümle: imambayıldı, gecekondu, açıölçer..

İki fiilin birleşmesiyle oluşan isim: Tutkal, çekyat, gelgit..

Alam kayması: Bileşiği oluşturan sözcüklerden birinin ya da her ikisinin gerçek anlamının dışında kullanılmasıyla oluşan bileşik sözcüklerdir.

Sigaraböreği ( birinci isim anlamını kaybetmiş )

Ayakkabı ( ikinci isim anlamını kaybetmiş )

İmambayıldı  ( her iki isim anlamını kaybetmiş )

ısıölçer  ( her iki isim de anlamını kaybetmiş )

 

Tür kayması: Bir sözcüğü oluşturan sözcüklerden en az birinin fiilden oluşmasıdır.

Biçerdöver ( fiil + fii )

Bilgisayar ( fiil + fiil )

Ses düşmesi: Sözcükler, birleşme esnasında ses değişikliğine ve ses düşmesine uğrayabilir.

Cumartesi         Cuma – e – rtesi

Kahvaltı            kahvealtı

Nasıl                 ne + asıl

 

Not: Bileşik isimlerin oluşumunda sıfat ve ad tamlamaları da görülebilir.

Yayınevi, Eskişehir, Taşova

 

 

2 – Bileşik Fiiller:

            a – Kurallı Bileşik Fiiller

            b – Yardımcı Eylemlerle Oluşan fiiller

            c – Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller

Bir cevap yazın