İSLAMİYET ETKİSİNDEKİ TÜRK EDEBİYATINA GEÇİŞ DÖNEMİ ve ÜRÜNLERİ
 
Türkler İslam ordularıyla ilk kez VII. yüzyılın sonlarında Horasan'da ve VIII. yüzyılın ilk yarısında Maveraünnehir' de karşı karşıya geldiler. Bu karşılaşmalarda iki taraf arasında sert çarpışmalar olmuşsa da Türkler yavaş yavaş Müslümanlığı seçmeye başlamışlar ve X. yüzyılın ilk yarısında topluluklar halinde İslam dinine girmişlerdir. Türklerin İslamiyet kabul etmeleri, bu dinin Önasya'da yayılıp güçlenmesini sağlamıştır.
 
İslamiyet'in kabulünden sonra Türklerin toplum yaşamında önemli değişiklikler olmuş, bu durum Türk edebiyatını da dil, konu, ölçü ve biçim bakımından gittikçe artan ölçülerde etkilemeye başlamıştır.
 
Batı lehçesi de denilen Oğuzca XIV. yüzyıldan başlayarak Anadolu lehçesi (Osmanlıca) ve Azeri lehçesi olarak iki kola ayrılmıştır.
 
İslam uygarlığı etkisindeki Türk edebiyatının ilk ürünleri Doğu lehçesinin devamı olan Hakaniye lehçesiyle XI., XII. yüzyıllarda (Karahanlılar devri) yazılmıştır. Hakaniye lehçesi XIV. yüzyılda Çağatay lehçesi adını almıştır.
 
İslamiyetin etkisine girdikten sonra, Anadolu dışında ve Hakaniye lehçesiyle verilen ilk yapıtlar şunlardır:
 
 
o    Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip tarafından yazılan bu kitap, aruzla yazılmış ilk Türkçe mesnevidir. 1069'da tamamlanan bu yapıt Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Kara Han'a sunulmuştur. Kitabın adı Türkçedir ve "kutlu olma bilgisi" anlamına gelmektedir. Kitap, insana her iki dünyada mutluluğa ulaşmak için izlenecek yolu göstermek amacıyla yazılmıştır. Kitapta anlatılanlar, dört temel ilkeyi (doğru adalet, saadet [mutluluk], akıl, anlayış; akibet [hayatın sonu] temsil eden kişiler arasında geçen bir münazara şeklindedir. Doğru adaleti Kün-Togdı: hükümdar; saadeti Ay-Toldı: vezir; akıl ve adaleti Ögdülmiş: vezirin oğlu; hayatın sonunu Odgurmış: zahit temsil eder.
 
Kitapta ideal bir insanın, devletin nasıl olması gerektiği, yöneticilerin görevleri anlatıldığı için, bu kitap yalnız bir ahlak kitabı değil, bir "siyasetname", bir düşünce yapıtıdır da. 88 başlık altında toplanan kitap 6645 beyittir. Kitapta din, felsefe, eğitim, öğretim, aile düzeni, ahlaklı yasa, töre bilgisi, devlet, siyaset, ordu, spor, edebiyat, sağlık, gökbilim, tarım, hayvancılık, para konuları tartışılmıştır.
 
 
o    Divanü Lugati't Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1075 yılları arasında yazılan bu yapıt "Türk Dilleri Sözlüğü" anlamına gelmektedir. Yazar bu yapıtı, Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla, Arapçadan Türkçeye sözlük biçiminde, 8000'e yakın sözcük üzerinde çalışarak oluşturmuştur. Yapıtta sözcüklerin açıklanışı sırasında tarih, coğrafya, etnografya, folklor ve edebiyat alanlarından bilgiler, örnekler verilmiş olması kitabın değerini artırmakta ve onu Türk dilinin temel kaynaklarından biri durumuna getirmektedir.
 
 
o    Divan-ı Hikmet: Yeseviliğin kurucusu olan Ahmet Yesevi'nin tasavvufi şiirlerinin toplandığı yapıttır. XII. yüz- yılda yazılan bu yapıtta hem hece ölçüsü hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır. Hece ile yazılan bölümlerde 4+3 ya da 4+4+4 heceli dizeler yer almış, dörtlük birimi kullanılmıştır.
 
 
o    Atebetü'l Hakayık: (Gerçeklerin Eşiği / Basamağı) Edip Ahmet Yükneki tarafından XIII. yüzyılda yazılmış manzum ahlak kitabı. Kitapta ayetlerden, hadislerden de yararlanılarak "ahlaklı olmanın yolları" anlatılmıştır. Cömertliğin, alçakgönüllülüğün erdeminden, kibir ve ihtirasın kötülüğün- den; bilginin yararlarından, bilgisizliğin zararlarından, dünyanın dönekliğinden, zamanenin bozukluğundan söz edilmiştir. Toplam 256 beyitten oluşan yapıt, konu başlıklarına ayrılarak ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
 
 
 
Uyarı: "İlk İslami yapıtlar" başlığı altında verilen bu dört kitabın yanında XV.  yüzyılda Çağataycanın ünlü şairi Ali Şir Nevai tarafından yazılan "Muhakemetü'l Lügateyn" (iki dilin karşılaştırılması) adlı yapıt da önemlidir. ÖSYM, ilk İslami yapıtlarla ilgili sorularda seçenekleri bu beş kitaptan oluşturmuştur.
 
 
 
o    Muhakemetü'l Lügateyn: Türkçenin zengin bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazılmıştır. Türkçeyi Farsça ile karşılaştıran Ali Şir Nevai, Türkçenin de Farsça gibi kültür ve edebiyat dili olduğunu göstermek istemiştir. Türkçedeki eylemlerin, eylem çekimlerinin zenginliğini, Türkçenin cinas ve uyak bakımından sağladığı olanakları anlattıktan sonra sanatçıları, Türkçe yazmaya davet etmiştir. Yazılış tarihi: 1498'dir.
 
 
İslamiyetin Etkisinde Yaratılan Destanlar
 
o    Manas Destanı: Kırgız Türklerinin destanıdır.
o    Timur Destanı
o    Danişment Gazi Destanı
o    Cengiz Han Destanı
o    Battal Gazi Destanı
o    Köroğlu Destanı
 
 
* Destan (epope) geleneğinden halk öykücülüğüne geçiş döneminin ürünü olan ve XV. yy.ın ilk yarısında yazıya geçirildiği anlaşılan Dede Korkut (Kitab-ı Dedem Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan [Oğuz Boylarının Diliyle yazılmış  Dede  Korkut  Kitabı]),  kültürümüzün  başyapıtlarından biridir.
 
Yapıtta on iki hikâye vardır. Bunlarda nazım, nesir karışık- tır. Çeşitli betimlemeler, kahramanların tanıtılması, alkışlar (övgüler, hoş dilekler) ve kargışlar (ilençler, beddualar), övünmeler, bazen de konuşmalar, hitaplar manzumdur. Oğuzca ile yazılmış olan bu hikâyelerde dil sadedir. Dinsel bazı kavramlar dışında yabancı sözcük yoktur. Özellikle manzum kısımlarda aliterasyona sık rastlanır.
 
Bu hikâyeler Kuzeydoğu Anadolu'da ve Kafkaslarda ya- şayan Oğuzların iç çekişmelerini ve dış düşmanlarla çatışmalarını anlatır. "Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi" hikâyesinde ve "Deli Dumrul"da olduğu gibi, hikâyelerin kimisinde olağanüstülükler de vardır.
 
Bu hikâyeler, Türklerin yaşayışı, Türklerdeki aile bağları, Türklerin kültürü üstüne önemli bilgiler içerir.
 
 
Yukarıda da anlatıldığı gibi, destan geleneğinden halk öykücülüğüne geçiş dönemi ürünü Kitab-ı Dede Korkut'tur.
 
Yanıt: D
 
 
ÖRNEK 4
 
(I) "Kitab-ı Dede Korkut", sanatçısı belli olmayan, halkın ortak malı olan bir eserdir. (II) Nazım ve nesir karışımı on iki hikâyeden oluşur. (III) Hikâyelerde daha çok Oğuzların, düşmanları ve insanüstü güçlerle savaşımları anlatılmak- tadır. (IV) Her hikâye bağımsız olmakla beraber, çoğunda ortak kahramanlar bulunur ve her hikâyenin sonunda De- de Korkut söz alır. (V) Hikâyelerde adı geçen Dede Korkut, kahramanlığıyla ün kazanmış Oğuz beylerinden biridir.
 
Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde verilen bilgi yanlıştır?
 
A) I.          B) II.          C) III.          D) IV.         E) V. (1996 ÖYS)
 
ÇÖZÜM
 
V. cümlede Dede Korkut hakkında verilen bilgi yanlıştır.
 
Yanıt: E
 
 
ÖRNEK 5
 
Türk destanlarının oluşum sırasına uygun olarak verilen dizi aşağıdakilerden hangisidir?
 
A)  Saka, Göktürk, Hun, Uygur B)  Uygur, Hun, Göktürk, Saka C) Göktürk, Uygur, Saka, Hun D) Hun, Saka, Uygur, Göktürk E)  Saka, Hun, Göktürk, Uygur
 
ÇÖZÜM
 
Türk destanları, tarihsel olarak E'deki gibi sıralanmaktadır.
 
Yanıt: E
 
ÇÖZÜMLÜ TEST
 
1.  Aşağıdakilerden  hangisi,  "Orhun  Yazıtları"  için söylenemez?
 
A)  Bilinen ilk Türk alfabesini günümüze ulaştırmıştır. B)  Göktürk ve Çin tarihinin bir bölümünü aydınlatmıştır.
C) Türk edebiyatının yazılı ilk örnekleridir.
D) Anlatımın mükemmel oluşu, daha önce yazılmış fakat ele geçmeyen başka örneklerin de bulunabileceğini gösterir.
E)  Dörtlük birimi ve hece ölçüsüyle yazılmıştır.
 
 
ÇÖZÜM
Orhun Yazıtları manzum değildir. Bu nedenle E'de söylenenler yanlıştır.
Yanıt: E
 
 
 
2.  Nerede ve ne zaman yazıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, 12. yüzyılda, Semerkant yakınlarında Yüknek'te  yazıldığı  ileri  sürülmüştür.  Karahanlılar devrinde, seçkinler zümresine seslenmek amacıyla oluşturulan ikinci önemli yapıttır. Yaratıcısı, Türkistanlı olup doğuştan kördür. Dindar, gayretli ve kutlu bir kişidir. "Ediplerin edibi" olarak ün yapmıştır. Eserin adı "Gerçeklerin Eşiği" anlamına gelir. Beyit ve dörtlük birimi kullanılmış, aruzla yazılmıştır. Eserde bilim, cömertlik ve erdem üzerine görüşler açıklanır.
 
Bu parçada sözü edilen eser ve yazarı, aşağıdakilerden hangisidir?
 
A)  Divanü Lügati't Türk – Kaşgarlı Mahmut
B)  Divan-ı Hikmet – Ahmet Yesevi
C) Atebetü'l Hakayık – Edip Ahmet
D) Muhakemetü'l Lügateyn – Ali Şir Nevai
E)  Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hacip
 
ÇÖZÜM
Parçada  tanıtılan  yapıt  Edip  Ahmet  Yükneki  (Yüknekli Edip Ahmet) tarafından yazılan "Atebetü'l Hakayık"tır.
Yanıt: C
 
 
3.  Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılan, İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü ürünlerini günümüze taşıyan eser, aşağıdakilerden hangisidir?
 
A)  Divanü Lügati't Türk
B)  Kutadgu Bilig
C) Muhakemet-ül Lügateyn
D) Atebetü'l Hakayık
E)  Divan-ı Hikmet
 
ÇÖZÜM
Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla Arapça-Türkçe sözlük olarak yazılan yapıt Divanü Lügati't Türk'tür.
Yanıt: C
 
 
4.  (I) Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır.  (II)  İslamiyet  etkisindeki  Türk  edebiyatının önemli yapıtlarındandır. (III) Kaside biçiminde, aruz ölçüsüyle yazılmıştır. (IV) Eser, Hakaniye lehçesiyle oluşturulmuştur. (V) Eserde, simgesel kişiler konuşturularak devlet yönetimi ve toplumsal yaşam üstüne görüşler belirtilmiştir.
 
Bu  parçadaki  numaralı  cümlelerden  hangisinde bilgi yanlışı vardır?
 
A) I.        B) II.       C) III.       D) IV.        E) V.
 
 
ÇÖZÜM
Parçanın I., II., IV. ve V. cümlelerinde doğru bilgiler verilmiştir. III. cümlede "kaside"den söz ediliyor; bu, yanlıştır. Kutadgu Bilig "mesnevi" tarzında yazılmıştır.
Yanıt: C
 
 
5.  Aşağıdakilerden hangisi,  "Dede Korkut Hikâyeleri"nin bir özelliği değildir?
 
A)  Anadolu Halk edebiyatının yazıya geçirilmiş ilk ürünlerindendir.
B)  Hikâyelerden birkaçı destansı özellik gösterir.
C) Kimi dini terimler dışında yabancı sözcük kullanılmamıştır.
D) İslamiyet'in etkileri de görülmektedir.
E)  Yapıtın tümü nesir (düzyazı) biçimindedir.
 
 
 
 
ÇÖZÜM
Dede Korkut Hikâyeleri'nden yukarıda kısaca söz edilmiş ve bu hikâyelerde nazım-nesir karışıktır, denmişti. Şu halde E'de verilen bilgi yanlıştır.
Yanıt: E
6.  —- yapıtıdır.   "İki dilin muhakemesi"  anlamına gelen
– – – – Türkçe ile Farsçanın karşılaştırıldığı ve Türkçenin birçok yönden Farsçadan üstün tutulduğu görülür. Sanatçı, bu yapıtını o çağda anadilini hor gören aydınları uyarmak için yazmıştır.
 
Bu parçada boş bırakılan yerlere, aşağıdakilerin hangisinde verilenler getirilmelidir?
 
A)  Kaşgarlı Mahmut'un – Divanü Lügati't Türk'te
B)  Ali Şir Nevai'nin  – Mizanü'l Evzan'da
C) Ali Şir Nevai'nin – Muhakemetü'l Lügateyn'de
D) Yusuf Has Hacip'in – Kutadgu Bilig'de
E)  Edip Ahmet'in – Atebetü'l Hakayık'ta
 
ÇÖZÜM
 
İki dilin muhakemesi (karşılaştırılması) anlamına gelen ve Türkçe ile Farsçayı karşılaştırarak, Türkçeyi ihmal edip Farsçaya yönelen şairleri Türkçe yazmaya davet eden yapıt Ali Şir Nevai'nin Muhakemetü'l Lügateyn'idir.
Yanıt: C
 
7.  – – – – yazarı – – – – yaşamı hakkında yeterli bilgi yoktur. "Yüknekli Mahmut" adında bir kişinin oğlu olduğu ve yapıtını XII. yüzyılın ilk yarısında yazdığı bilinmektedir. Hakaniye lehçesiyle yazılan bu yapıtın dili ağırdır.
Aruz ölçüsüyle yazılmış, dini, ahlaki, didaktik bir yapıt niteliğindedir.
 
Bu parçada boş bırakılan yerlere, aşağıdakilerin hangisinde verilenler getirilmelidir?
 
A)  Kutadgu Bilig'in – Yusuf Has Hacip'in
B)  Divan-ı Hikmet'in – Ahmet Yesevi'nin
C) Atebetü'l Hakayık'ın – Edip Ahmet'in
D) Muhakemetü'l Lügateyn'in – Ali Şir Nevai'nin
E)  Divanü Lügati't Türk'ün – Kaşgarlı Mahmut'un
 
ÇÖZÜM
Parçada İslamiyet etkisiyle ve Hakaniye lehçesinde yaratılmış ilk ürünlerden biri ve onun yazarı soruluyor. Edip Ahmet Yükneki ve yapıtı Atebetü'l Hakayık.
Yanıt: C
 
8.  Destanlar, ulusların yaşamında dönüm noktası olmuş önemli olaylar üstüne, yüzyıllar içinde o ulusun düş gücüyle zenginleştirilerek oluşturulmuş manzum hikâyelerdir.  Epope de denilen bu destanlar  "doğal destan"dır.
 
Aşağıdakilerden hangisi, doğal destan değildir?
 
A)  Şehname (Firdevsi)
B)  İlyada ve Odysseia (Homeros)
C) Kurtarılmış Kudüs (Tasso)
D) Oğuz Kağan
E)  Alp Er Tunga
 
ÇÖZÜM
C'de verilen destan, Haçlı Seferleri'ni konu alan bir "yapma destan"dır.
Yanıt: C

 

Yorum Yap

Önceki yazıyı okuyun:
İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI   VII. ve VIII. yüzyıllarda Orta Asya'da doğup gelişen edebiyattır. ·         […]

Kapat